یک دروغ بزرگ یا بازخوانی نادرست تاریخ؟
تحلیل تطبیقی انقلاب ۱۳۵۷ و حوادث دیماه ۱۴۰۴
در فضای رسانهای سالهای اخیر، برخی رسانههای مخالف جمهوری اسلامی تلاش کردهاند رخدادهای خشونتبار دیماه ۱۴۰۴ ـ شامل اعتراضات خیابانی و برخی عملیاتهای تروریستی ـ را در امتداد انقلاب ۱۳۵۷ تفسیر کنند. این مقایسه، با هدف القای «تکرار تاریخ» یا «نسخه دوم انقلاب» مطرح شده است.
اما اگر به عناصر بنیادین هر دو رویداد نگاه کنیم ـ از ماهیت و رهبری گرفته تا روشها، مشروعیت و نوع مواجهه با ساختار قدرت ـ تفاوتها آشکار میشود. پرسش اصلی این است: آیا با یک بازتولید تاریخی روبهرو هستیم یا با کاریکاتوری از تاریخ؟
اعتراف رسانههای غربی درباره انقلاب ۵۷
در سال ۱۹۷۹، مجله تایم درباره رهبری انقلاب ایران نوشت:
«خمینی ارتش نداشت؛ سلاح واقعی او نوار کاست بود و پیامهایش را از طریق شبکهای از مساجد منتشر میکرد.»
این توصیف، حتی از سوی رسانههای غربی، بر ماهیت مردمی و غیرمسلحانه انقلاب تأکید داشت. ابزار اصلی آن، ارتباط فکری، شبکه اجتماعی مساجد و بسیج افکار عمومی بود.
در مقابل، درباره حوادث ۱۴۰۴، در برخی روایتها از حمایت رسانهای شبکههای فارسیزبان خارج از کشور، برخی دولتهای منطقه و پوشش گسترده رسانههای غربی سخن گفته شده است. همین تفاوت در روایت حمایتها، یکی از محورهای اصلی تمایز میان دو رویداد معرفی میشود.
متد مبارزه: آگاهی یا آشوب؟
انقلاب ۱۳۵۷؛ سلاح آگاهی
در جریان انقلاب، ابزار اصلی مبارزه شامل:
- نوارهای سخنرانی امام خمینی (ره)
- اعلامیهها و بیانیهها
- تجمعات گسترده مردمی
- شبکه مساجد بهعنوان بستر ارتباطی
روش غالب، اقناع و بسیج افکار عمومی بود. راهپیماییها اگرچه گسترده بودند، اما چارچوب اصلی آنها حضور جمعی و بیان مطالبات سیاسی بود.
حوادث ۱۴۰۴؛ روایت خشونت
در برخی گزارشها از وقایع ۱۴۰۴، مواردی چون:
- آتشزدن اموال عمومی
- حمله به آمبولانسها
- ایجاد ناامنی در شهرها
- تخریب زیرساختهای خدماتی
مطرح شده است. در این روایت، تفاوت اصلی در «ابزار» معرفی میشود: کلام در برابر آتش.


احترام به قانون یا قانونشکنی؟
در سال ۱۳۵۷، با وجود مخالفت گسترده با ساختار حاکم، روایت رسمی تأکید دارد که اموال عمومی و نظم اجتماعی هدف تخریب سازمانیافته نبود. اعتراضها در قالب راهپیماییهای وسیع شکل میگرفت و تخریب گسترده زیرساختها محور حرکت نبود.
در مقابل، درباره برخی رخدادهای ۱۴۰۴ گزارشهایی از تخریب اماکن عمومی، آسیب به مراکز خدماتی و خسارت به زیرساختهای شهری منتشر شده است. این تفاوت در نوع مواجهه با اموال عمومی، یکی از محورهای اصلی مقایسه به شمار میآید.
برخورد با نیروهای نظامی: جذب یا تقابل؟
۱۳۵۷
یکی از استراتژیهای انقلاب، تلاش برای جذب بدنه ارتش و نیروهای نظامی بود. روایت تاریخی حاکی از آن است که بخشی از نیروهای نظامی به مردم پیوستند و از درگیری مستقیم پرهیز شد.
۱۴۰۴
در برخی عملیاتها، حمله مستقیم به مراکز انتظامی و درگیری خیابانی با نیروهای پلیس گزارش شده است. در این مقایسه، تفاوت در «نوع مواجهه با نیروی مسلح» برجسته میشود.
هدفشناسی تخریب؛ چه چیزی هدف بود؟
اهداف انقلاب ۵۷
- مراکز قدرت رژیم پهلوی
- نمادهای سلطه سیاسی
در این چارچوب ادعا میشود که اموال عمومی مردم، هدف سازمانیافته تخریب نبود.
اهداف عملیات ۱۴۰۴
در برخی روایتها، اهداف شامل:
- اماکن مذهبی
- مؤسسات عمومی
- زیرساختهای شهری
ذکر شده است. همین تفاوت در «دامنه اهداف» بهعنوان تمایز ماهوی معرفی میشود.


رهبران میدان؛ اندیشه یا شهرت؟
در انقلاب ۱۳۵۷، چهرههایی مانند شهید مطهری، شهید بهشتی و دیگر متفکران مذهبی نقش نظریهپرداز و تبیینکننده داشتند. پایگاه فکری و ایدئولوژیک، ستون رهبری را شکل میداد.
در حوادث ۱۴۰۴، برخی چهرههای رسانهای، هنرمندان یا سلبریتیها بهعنوان حامی یا مروج اعتراضات مطرح شدند. در این روایت، تفاوت در «پایگاه رهبری» مورد تأکید قرار میگیرد.
جایگاه در نقشه جهانی؛ استقلال یا وابستگی؟
انقلاب ۱۳۵۷ با شعار «نه شرقی، نه غربی» تعریف میشد؛ شعاری که استقلال سیاسی را محور قرار میداد.
در مقابل، در برخی تحلیلهای مربوط به ۱۴۰۴، از حمایت رسانهای یا سیاسی برخی دولتهای خارجی سخن گفته شده است. این مسئله در روایت رسمی، بهعنوان نشانهای از وابستگی تعبیر میشود.
منطق مواجهه با مخالف
در سال ۱۳۵۷، روایت رسمی بر گفتوگو، استدلال و تبیین ایدئولوژیک تأکید دارد.
در مقابل، درباره برخی رخدادهای ۱۴۰۴، فضای هیجانی، درگیری خیابانی و تخریب بهعنوان ویژگیهای برجسته ذکر شده است.
جمعبندی تطبیقی
اگر عناصر کلیدی هر دو رویداد را کنار هم قرار دهیم، تفاوتهای زیر برجسته میشود:
- رهبری: روحانیت و متفکران دینی در برابر چهرههای رسانهای
- هدف اعلامی: استقلال سیاسی در برابر براندازی (در این روایت)
- روش: آگاهیبخشی و حضور مردمی در برابر خشونت و تخریب
- پایگاه حمایت: بدنه گسترده مردمی در برابر حمایت رسانهای خارجی (طبق برخی تحلیلها)
- اموال عمومی: حفظ نسبی در برابر تخریب در برخی وقایع
تکرار تاریخ یا کاریکاتور تاریخ؟
بر اساس این چارچوب تحلیلی، ادعا میشود که حوادث دیماه ۱۴۰۴ شباهتی ماهوی به انقلاب ۱۳۵۷ ندارد. در این روایت، انقلاب ۵۷ بر پایه استقلال، رهبری ایدئولوژیک و بسیج مردمی تعریف میشود؛ در حالی که حوادث ۱۴۰۴ بر پایه خشونت، بیثباتی و وابستگی توصیف میگردد.
مردم در کجای این روایت قرار دارند؟
در انقلاب ۱۳۵۷، مردم بهعنوان موتور محرک اصلی معرفی میشوند.
در برخی تحلیلهای مربوط به ۱۴۰۴، مردم یا قربانی خشونتها معرفی میشوند یا ابزار جریانهای رادیکال. این تفاوت در نقش مردم، شاید بنیادیترین تفاوت میان دو روایت باشد.
در نهایت، پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا میتوان هر اعتراض یا رخداد سیاسی را به یک انقلاب تاریخی تشبیه کرد؟ یا مقایسههای سطحی، بیش از آنکه روشنگر باشند، موجب تحریف فهم تاریخی میشوند؟
میتونید فایل pdf این مقاله رو دانلود کنید

