کالبدشکافی یک ادعا
بررسی روایت «طرح جامع تجزیه ایران» از «خاورمیانه جدید» تا طراحیهای راهبردی غرب
این روایت تحلیلی تلاش میکند مجموعهای از اظهارات سیاستمداران غربی، اسناد اندیشکدهها، مداخلات نظامی و تجربههای منطقهای را در قالب یک تصویر کلان کنار هم قرار دهد؛ تصویری که مدعی وجود یک نقشه بلندمدت برای تضعیف، محاصره و در نهایت تجزیه ایران است.
این چارچوب، از سخنان مقامات سابق تا اسناد سیاستگذاری دهه ۹۰ میلادی را به هم پیوند میزند و مدعی تداوم یک راهبرد ساختاری از عراق تا ایران است. با این حال، همچنان محل بحث است که آیا با یک طرح منسجم روبهرو هستیم یا با تفسیر پسینی از رویدادهای پراکنده.
ادعای «هفت کشور در پنج سال»
یکی از کلیدیترین ارجاعات در این روایت، سخنان ژنرال وسلی کلارک، فرمانده پیشین ناتو است. او نقل کرده بود که در پنتاگون سندی دیده که از برنامهای برای «برخورد با هفت کشور در پنج سال» سخن میگفت؛ از عراق آغاز و به ایران ختم میشد.
کشورهای ذکرشده در این ادعا عبارت بودند از:
- عراق
- سوریه
- لبنان
- لیبی
- سومالی
- سودان
- ایران
در این چارچوب تحلیلی، عراق و لیبی بهعنوان مراحل تکمیلشده معرفی میشوند و ایران بهعنوان هدف نهایی باقیمانده.
حامیان این نگاه، این توالی را نشانه یک نقشه منسجم میدانند؛ منتقدان اما آن را مجموعهای از تصمیمات مقطعی و واکنشی تلقی میکنند.
«روز بعد از بغداد»؛ چرخش تمرکز به ایران
در برخی نقلقولها از آریل شارون آمده است که پس از سقوط بغداد، فشار باید فوراً به سمت ایران منتقل شود.
در این روایت، حمله به عراق نه پایان یک بحران، بلکه آغاز مرحله جدیدی از فشار منطقهای تلقی میشود. تمرکز بر پرونده هستهای ایران، در این چارچوب، بخشی از راهبرد گستردهتر مهار و محاصره معرفی میشود.
با این حال، تحلیلگران دیگر این تغییر تمرکز را ناشی از نگرانیهای هستهای و امنیتی میدانند، نه لزوماً بخشی از طرح تجزیه.
مفهوم «خاورمیانه جدید» و فدرالیسم قومی
یکی از ستونهای این روایت، ایده «خاورمیانه جدید» است؛ طرحی که در برخی محافل سیاستگذاری غربی مطرح شد و بر بازآرایی مرزهای منطقه تأکید داشت.
در این چارچوب ادعا میشود که تقسیم کشورها به واحدهای کوچکتر قومی یا مذهبی، میتواند ثبات منطقهای را از طریق کنترلپذیری بیشتر تأمین کند. درباره ایران، این تحلیل به سناریوی تبدیل مناطق مرزی به واحدهای نیمهمستقل اشاره میکند.
حامیان این فرضیه آن را نقشهای برای تضعیف ساختار ملی میدانند؛ در حالی که بسیاری از پژوهشگران تأکید دارند چنین طرحهایی بیشتر در سطح نظری باقی مانده و شواهد عملیاتی قطعی درباره اجرای آن علیه ایران وجود ندارد.
بازگشت به گذشته؛ توافق ۱۹۰۷ و نگاه استعماری
برای تقویت این ادعا، به سابقه تاریخی تقسیم ایران در توافق ۱۹۰۷ میان روسیه و بریتانیا اشاره میشود؛ توافقی که ایران را به حوزههای نفوذ شمالی و جنوبی تقسیم کرد.
در این روایت، این رویداد بهعنوان نمونهای از نگاه قدرتهای بزرگ به ایران بهمثابه «مهره شطرنج» یاد میشود. نتیجهگیری آن است که الگوی فشار امروز، بازتابی مدرن از همان ذهنیت ژئوپلیتیکی است.
اما باید توجه داشت که شرایط نظام بینالملل قرن بیستم با امروز تفاوتهای بنیادین دارد و قیاس مستقیم نیازمند احتیاط تحلیلی است.
جنگ ترکیبی؛ نیابتیها و بیثباتی مرزی
بخش دیگری از این چارچوب به مفهوم «جنگ ترکیبی» میپردازد. در این نگاه، ابزارهای غیرمستقیم جایگزین مداخله مستقیم میشوند.
ادعاهایی در این زمینه مطرح شده، از جمله:
- آموزش یا حمایت از گروههای مخالف در مناطق مرزی
- فعالسازی جریانهای مسلح یا جداییطلب
- نقشآفرینی چهرههای سیاسی خارج از کشور در تقویت برخی روایتها
این ادعاها از سوی برخی منابع مطرح شده، اما اثبات نظاممند و رسمی آنها همچنان موضوع مناقشه است.
میدان سایبری و عملیات روانی
فضای مجازی بهعنوان یکی از مهمترین میدانهای نبرد معرفی میشود. نمونهای که اغلب به آن اشاره میشود، ماجرای سال ۲۰۰۹ است که در آن گفته شد وزارت خارجه آمریکا از توییتر خواست زمان تعمیرات خود را تغییر دهد تا جریان اطلاعرسانی در ایران قطع نشود.
در این چارچوب، فضای سایبری بهعنوان:
- میدان عملیات روانی
- بستر شکلدهی افکار عمومی
- ابزاری برای گسترش اعتراضهای محدود
معرفی میشود.
در مقابل، برخی تحلیلگران این اقدام را در چارچوب حمایت از آزادی ارتباطات تفسیر میکنند، نه دخالت سازمانیافته.
ریشههای نظری؛ «A Clean Break» و PNAC
این روایت به سند «A Clean Break» در سال ۱۹۹۶ و پروژه «قرن جدید آمریکایی» (PNAC) اشاره میکند؛ اسنادی که بر بازتعریف نقش آمریکا در منطقه تأکید داشتند.
در تفسیر ارائهشده، این اسناد بهعنوان نقشههای اولیه برای بازطراحی ژئوپلیتیکی خاورمیانه معرفی میشوند.
اما باید توجه داشت که اسناد اندیشکدهای لزوماً به معنای سیاست اجرایی دولتها نیستند و فاصلهای میان پیشنهاد نظری و اقدام عملی وجود دارد.
مدل سوریه؛ از اعتراض تا فروپاشی
جنگ داخلی سوریه در این چارچوب بهعنوان نمونهای از تبدیل اعتراضهای اولیه به درگیری مسلحانه و سپس فروپاشی ساختار ملی معرفی میشود.
فرایند توصیفشده شامل:
- اعتراضهای دانشجویی
- گسترش خشونت
- ظهور گروههای افراطی مانند داعش
- شکلگیری مناطق بیثبات
این الگو بهعنوان «قالب» احتمالی برای سایر کشورها مطرح میشود، هرچند بسیاری از تحلیلگران ریشههای بحران سوریه را پیچیدهتر و چندلایهتر میدانند.
پرسش ۷ تریلیون دلاری
برآوردهایی وجود دارد که هزینه مداخلات آمریکا در خاورمیانه از سال ۲۰۰۱ تاکنون را حدود ۷ تریلیون دلار اعلام میکند.
در چارچوب این روایت، این پرسش مطرح میشود که آیا چنین هزینهای صرفاً نتیجه واکنش به تهدیدات بوده یا بخشی از یک طرح کلان بازآرایی منطقه؟
منتقدان یادآور میشوند که همین هزینههای سنگین، نشانه ناکارآمدی و پیامدهای ناخواسته سیاستهای مداخلهگرایانه است، نه الزاماً اجرای موفق یک نقشه از پیشطراحیشده.
نظریه محاصره ۳۶۰ درجه
در پایان، تصویری از یک محاصره چندلایه ترسیم میشود:
- فشارهای ژئوپلیتیکی در شمال
- حضور نظامی و بحرانهای منطقهای در غرب و شرق
- فشار اقتصادی از طریق تحریمها
- عملیات روانی و رسانهای
در این تصویر، ایران در مرکز یک محاصره ترکیبی قرار دارد.
جمعبندی: طرح منسجم یا روایت راهبردی؟
این پرونده، مجموعهای از اسناد، نقلقولها و رخدادهای منطقهای را در قالب یک روایت واحد کنار هم قرار میدهد.
حامیان آن را نشانه یک طرح بلندمدت برای تجزیه و کنترل میدانند.
منتقدان اما معتقدند که این روایت، سیاستهای متنوع و گاه متناقض را در قالب یک نظریه توطئه منسجم بازسازی میکند.
آنچه مسلم است، خاورمیانه پس از ۲۰۰۳ دستخوش تحولات ژرفی شده است. اما اینکه این تحولات نتیجه طراحی متمرکز بوده یا پیامد پیچیده مداخلات و رقابتهای ژئوپلیتیکی، همچنان محل بحث جدی در محافل تحلیلی است.
میتونید فایل pdf این مقاله رو دانلود کنید
